चक-डस्टर देखि AI सम्म : अबका शिक्षकलाई ‘एआई र डिजिटल ज्ञान’ अनिवार्य । कोशी आवाज २०८३ जेठ २१ गते बिहिबार
बिराटनगर । आजको विद्यालय शिक्षा केवल किताब, कपी र ब्ल्याकबोर्डको घेराभित्र सीमित छैन। संसार तीव्र गतिमा डिजिटल र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) को युगतर्फ अघि बढिरहँदा नेपाली शिक्षा क्षेत्रमा पनि नयाँ बहस सुरु भएको छ—के हाम्रा शिक्षकहरू आधुनिक प्रविधिसँग कदम मिलाउन तयार छन्?
अहिलेका बालबालिका ‘डिजिटल जेनेरेसन’ हुन्, जो मोबाइल, युट्युब र एआईको वातावरणमा हुर्किरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा परम्परागत शैलीबाट मात्रै प्रभावकारी शिक्षण असम्भव बन्दै गएको विज्ञहरूको मत छ।अबको शिक्षक केवल ‘पढाउने व्यक्ति’ मात्र नभएर मार्गदर्शक र डिजिटल प्राविधिक बन्नु अपरिहार्य भइसकेको छ।
स्मार्ट क्लासरुम: प्रविधि प्रतिस्पर्धी होइन, शक्तिशाली सहयोगी
पहिले ‘चक र बोर्ड’ मा आधारित रहेको शिक्षण प्रणाली अहिले ‘स्मार्ट क्लासरुम’ मा रूपान्तरण हुँदैछ। यदि शिक्षकहरू प्रविधिसँग अपडेट भएनन् भने विद्यार्थीहरू विद्यालयको पढाइभन्दा इन्टरनेटतर्फ बढी आकर्षित हुने खतरा बढेको छ। त्यसैले प्रविधिलाई डरका रूपमा होइन, शिक्षकको “शक्तिशाली सहयोगी” का रूपमा स्वीकार्नुपर्ने देखिन्छ।
शिक्षकले जान्नैपर्ने आधारभूत कम्प्युटर सीप:-
बेसिक सञ्चालन: फाइल व्यवस्थापन, पीडीएफ (PDF) बनाउने, नेपाली युनिकोड टाइपिङ र जुम/गुगल मिटको प्रयोग।
माइक्रोसफ्ट वर्ड र एक्सेल: प्रश्नपत्र, पाठ योजना (Lesson Plan) र विद्यार्थीको नतिजा (Result) केही सेकेन्डमै तयार पार्न।
पावरपोइन्ट (PPT): विज्ञान, गणित र अङ्ग्रेजी जस्ता कठिन विषयलाई एनिमेसन र भिडियोमार्फत सजिलै बुझाउन।
स्मार्ट बोर्ड चलाउने क्षमता: केवल उपकरण राख्ने मात्र होइन, ‘ज्वालामुखी विस्फोट’ जस्ता विषयलाई पर्दामा प्रत्यक्ष देखाएर सिकाउन।
शिक्षामा एआई (AI): शिक्षकका लागि ‘असिस्टेन्ट टिचर’
एआई प्रविधिले शिक्षकको कामलाई छिटो र स्मार्ट बनाइदिन्छ। अहिले संसारभरि लोकप्रिय रहेका निम्न टुल्स (Tools) हरू नेपाली शिक्षकले पनि तत्काल सिक्नुपर्ने आवश्यकता छ:
एआई/डिजिटल टुल (AI Tools) शिक्षणमा यसको मुख्य प्रयोग
ChatGPT / Gemini/ perplexity/Microsoft copilot आदि ले सेकेन्डभरमै डिजिटल पाठ योजना, परीक्षाका प्रश्न र नोटहरू तयार पार्न।
Canva/Adobe Express/Figma आदिले आकर्षक शैक्षिक सामग्री, सर्टिफिकेट र शैक्षिक पोष्टर डिजाइन गर्न।
Google Classroom & Forms अनलाइन गृहकार्य जाँच गर्न र स्वचालित (Automatic) परीक्षा लिन।
YouTube/ Kahoot! /Gimkit/Blooket/mentimeter आदिले
एनिमेसन भिडियो देखाउन र गेम खेलेर सामान्य ज्ञान (Quiz) सिकाउन।
QuillBot / Grammarly/jasper AI/editGPT आदिले अङ्ग्रेजी लेखन तथा व्याकरण दुरुस्त र उत्कृष्ट बनाउन।
उदाहरणका लागि: यदि कुनै शिक्षकले ChatGPT मा गएर “कक्षा ६ को वाटर साइकल (Water Cycle) को पाठ योजना बनाऊ”भनी कमान्ड दिएमा केही सेकेन्डमै उद्देश्य, क्रियाकलाप र गृहकार्यसहितको उत्कृष्ट सामग्री तयार हुन्छ।
तहगत शिक्षण: शिशु कक्षादेखि माध्यमिकसम्मको माग
Pre-primary र Primary:
साना बालबालिका सुनेर भन्दा देखेर छिटो सिक्छन्। त्यसैले नर्सरी र प्राथमिक तहमा एनिमेटेड राइम्स, कार्टुन र भिडियोको प्रयोग अनिवार्य हुनुपर्छ।
Secondary तह:माध्यमिक तहका शिक्षकहरू अनलाइन अनुसन्धान, डिजिटल प्रिजेन्टेसन, भर्चुअल ल्याब र साइबर सुरक्षा (Cyber Safety) जस्ता कुरामा पोख्त हुनुपर्छ।
एआई प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
प्रविधि जतिसुकै उन्नत भए पनि यो शिक्षकको “विकल्प”भने होइन। एआईले दिएका सूचनाहरू सत्य छन् कि छैनन् भनी शिक्षकले तथ्य जाँच (Fact Check) गर्नैपर्छ। विद्यार्थीको स्तरअनुसार सामग्री परिमार्जन गर्ने र सिधै कपि-पेस्ट गर्ने बानीबाट बच्नुपर्छ।
नेपालको धरातल र अबको बाटो-
नेपालका कतिपय विद्यालयमा आज पनि कम्प्युटर ल्याब र स्मार्ट बोर्डहरू प्रयोगविहीन अवस्थामा थन्किएका छन्। यसको मुख्य कारण शिक्षकहरूमा डिजिटल तालिमको अभाव हो। अब राज्य, विद्यालय प्रशासन र अभिभावक मिलेर निम्न कामहरू तत्काल गर्नुपर्ने देखिन्छ:
१. शिक्षकहरूका लागि अनिवार्य एआई र आईसीटी (ICT) तालिम।
२. विद्यालयमा उच्च गतिको इन्टरनेट र डिजिटल लाइब्रेरीको स्थापना।
३. प्रविधिमैत्री शिक्षाका लागि बजेटमा वृद्धि।
निष्कर्षमा,प्रविधि र एआईले कहिल्यै पनि शिक्षकको स्थान लिन सक्दैन। तर, प्रविधि प्रयोग गर्न सक्ने शिक्षकले पक्कै पनि प्रविधि नजान्ने शिक्षकलाई विस्थापित गर्नेछन् र भविष्यको शिक्षाको नेतृत्व गर्नेछन्। शिक्षक आधुनिक भए मात्र विद्यालय, समाज र समग्र राष्ट्र समृद्ध बन्न सक्छ।
ई. कमलेश्वर ठाकुर
